ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ.

Την ημέρα των Θεοφανείων πολλοί είναι οι εορτάζοντες.

Πάμε να δούμε λοιπόν ποια ονόματα εορτάζουν κατά την εορτή των θεοφανείων ή Εορτή των Φώτων.

Γιορτάζουν

η Φωτεινή,

η Φανή,

ο Φώτιος,

ο Φώτης η Τριάδα,

η Ουρανία,

ο Ιορδάνης, Ιορδάνα, 

ο Περιστέρης,

η Περιστέρα,

ο Θεοφάνης,

Θεοφανία και ο Θεοχάρης.

Χρόνια πολλά σε όλους τους εορτάζοντες με πολλή αγάπη από το Ράδιο Πάφος Παγκύπρια.

Το Ράδιο Πάφος Παγκύπρια σας παρουσιάζει τα ήθη και τα έθιμα της Κύπρου που αναφέρονται στα Θεοφάνεια ή τα Φώτα.

Τα Θεοφάνεια είναι μία από τις μεγαλύτερες γιορτές της Χριστιανοσύνης και μία ανάμνηση της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή.

Τα θεοφάνεια ή Φωτα τα γιορτάζουμε κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου.

Την ημέρα των Θεοφανείων έγινε η βάπτιση του Χριστού από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο ή Βαπτιστή.

Επίσης, την ίδια στιγμή εμφανίστηκε και το Άγιο Πνεύμα με την μορφή περιστεριού.

Η λέξη Θεοφάνια βγαίνει από τις λέξεις «Θεός» + «Φαίνομαι» ακριβώς επειδή ο Θεός εμφανίστηκε στη Γη και με τις τρεις μορφές του (Πατήρ, Υιός, και Άγιο Πνεύμα).

Η μεγάλη γιορτή των Θεοφανείων είναι ευρέως γνωστή και ως εορτή των Φώτων.

Σύμφωνα λοιπόν με τον Γρηγόριο Ναζιανζηνό που είναι γνωστός και ως Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος), το Θείο Βάπτισμα του Χριστού αποτελεί μια γιορτή φωτισμού ολόκληρης της ανθρωπότητας.

Επίσης σε παλαιότερους χρόνους κατά τη μέρα αυτή βάφτιζαν τα τέκνα τους κι έτσι σύμφωνα με την παράδοση φωτίζονταν.

Κατά την παραμονή των Φώτων, δηλ. κατά τα λεγόμενα Κάλαντα, τελείται στην εκκλησία η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού, δηλ. ο αγιασμός των νερών.

Σε μερικά χωριά της Κύπρου μεταφέρονται στην εκκλησία για να βαπτιστούν στο αγιασμένο νερό διάφορα φρούτα όπως εσπεριδοειδή, ρόδια, καρπούζια και σταφύλια, φυλαγμένα από πριν).

Επίσης κάθε οικογένεια φροντίζει να βαφτίζει μερικά κεριά, που τα φυλάσσουν και τα ανάβουν σε περίπτωση θύελλας ή σε περίπτωση που μια έγκυος δυσκολεύεται να γεννήσει.

Από τα παλιά χρόνια μέχρι σήμερα επικρατεί η παράδοση στην Κύπρο την Παραμονή των Θεοφανείων, οι νοικοκυρές να ψήνουν λουκουμάδες, που κανείς όμως δεν αγγίζει αφού πρώτα πρέπει να σκορπίσουν μερικούς από τους λουκουμάδες στην οροφή του σπιτιού για να "φάνε" οι "σκαλαπούνταροι" δηλαδή οι καλικάντζαροι και να φύγουν λέγοντας «Τιτσί τιτσί λουκάνικο κομμάτι ξεροτήανο να φάτε τζιαί να φύετε».

Βασική τελετουργία της ημέρας των Θεοφανείων, αποτελεί ο «αγιασμός των υδάτων», με τη ρίψη του Σταυρού, κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου.

Μετά την τέλεση του αγιασμού, ενώ προηγούνται τα εξαπτέρυγα και ο Τίμιος Σταυρός και ακολουθούν οι ιερείς συνήθως με τον αρχιερέα) μεταβαίνουν στην παραλία όπου ο προΐστάμενος της τελετής ψάλλει το εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε... και ρίπτει στη θάλασσα τον Τίμιο Σταυρό, δεμένο με αλυσίδα κυρίως, για να μη χαθεί.

Το Σταυρό περιμένουν οι κολυμβητές διαφόρων ηλικιών, οι οποίοι αψηφώντας το κρύο, βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν το Σταυρό και να λάβουν την ευλογία του ιερωμένου.

Όποιος πιάσει πρώτος στα χέρια του το Σταυρό, θεωρείται ευλογία και θα έχει καλή τύχη.

Μετά τον αγιασμό των υδάτων ο κόσμος παίρνει και αγιασμό από την εκκλησία και επιστρέφοντας στο σπίτι ραντίζει το σπίτι του, τα χωράφια του, τις δουλειές του αλλά και τα ζώα του για να πάνε όλα κατ’ ευχήν.

Αξιοσημείωτο έθιμο της μέρας των φώτων είναι αυτό όπου μικρά παιδιά περιέρχονται τα σπίτια λένε την πουλουστρίνα και τα κάλαντα των Θεοφανείων Καλημέρα τζιαί τα φώτα τζιαί την πουλουστρίνα πρώτα» ζητώντας πλουμιστήραν ή πουλουστρίναν που σημαίνει φιλοδώρημα συνήθως χρηματικό.

Μετά το τέλος της λειτουργίας του Μεγάλου Αγιασμού οι ιερείς περιέρχονται τα σπίτια και καλαντίζουν, δηλ. ραντίζουν με αγιασμένο νερό όλα τα δωμάτια του σπιτιού και τους ενοίκους.

Ταυτόχρονα ψάλλουν το εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε.

Το ράντισμα πιστεύεται ότι έχει τη δύναμη να διώξει τους Καλικάντζαρους, δηλ. τα δαιμόνια ή ξωτικά που πιστεύεται ότι συχνάζουν καθόλα τα δωδεκάμερα και ενοχλούν τους ανθρώπους.

Σύμφωνα με τη παράδοση οι καλικάντζαροι διαμένουν στους μύλους ή τα σταυροδρόμια και πίνουν από ποτήρια που είναι τα νύχια των γαϊδουριών ή των χοίρων, εξαφανίζονται δε όταν κάνει κάποιος το σημείο του σταυρού.

Στη Σολιά και στα Λαγουδερά μετα το τέλος της λειτουργίας του αγιασμού των υδάτων κάθε οικογένεια προσφέρει στον ιερέα που καλαντίζει, κουλούρια, γλυκό, ποτό, ξεροτήανα κόλλυβα ενώ στη πάφο προσφέρουν και λουκάνικα.

Στην Μαραθάσα κατά το έθιμο προσφέρουν και πωρικά όπως αμύγδαλα, καρύδια και νομίσματα που παλαιότερα αποτελούσαν την χρονιάτικη πληρωμή του που γινόταν από την κοινότητα.

Στο χωριό Γουδί της Πάφου έχουν στρωμένο τραπέζι κατά τη μέρα των φώτων και ανοίγουν τη ζαλατίνα και ο ιερέας πρέπει να πάρει λίγο φαγητό και λίγο κρασί.

Τον ιερέα κατά κανόνα συνοδεύουν μικρά παιδιά που φέρουν ένα μετάλλινο δοχείο που περιέχει αγιασμένο νερό, και φανάρι, αναμμένο από το καντήλι κυρίως του Χριστού.

Απ’ αυτό το φως δίδουν σ’ όλες τις οικογένειες.

Στην Πάφο κατά την μέρα των θεοφανείων μετά τον αγιασμό των υδάτων ανάβουν με το φως του χριστού δυο κεριά και τα κολλούν στα κέρατα των βοδιών αν δεν είναι αδέλφια.

Αν είναι αδέλφια, τους κολλούν από ένα κερί σε κάθε κέρατο.

Ακόμη ρίχνουν σ’ αυτά κατά τη νύχτα κόλλυβα και πιστεύεται ότι μιλούν μεταξύ τους Οι Καλικάντζαροι Αλλιώς "Σκαλαπούνταροι" ή ξωτικά, σύμφωνα με την κυπριακή παράδοση είναι δαιμόνια που εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο από 25 Δεκεμβρίου μέχρι 6 Ιανουαρίου) όπου τα νερά δεν είναι βαπτισμένα.

Οι καλικάντζαροι φημολογείται ότι βγαίνουν από τον Κάτω Κόσμο που ζουν για να πειράξουν τους ανθρώπους και να τους ανακατέψουν τα σπίτια.

ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ ή ξωτικά είναι οι σατανάδες, οι ''έξω από εδώ'' οι οποίοι έχουν και αυτοί να διαδραματίσουν το δικό τους ρόλο κατά το Δωδεκαήμερο.

Ο μύθος θέλει τους καλικάντζαρους να ανεβαίνουν από τα έγκατα της γης και να έρχονται… στα σπίτια μας για να μας ενοχλούν.

«Σύμφωνα με την παράδοση, κάθε χρόνο τα Δωδεκάμερα έρχονται οι καλικάντζαροι από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι και την ημέρα των Φώτων.

Σύμφωνα με τους μύθους, οι καλικάντζαροι τρυπώνουν από παντού, ακόμα και από τις καμινάδες των σπιτιών, με σκοπό να ενοχλήσουν.

Οι νοικοκυρές τοποθετούν σε όλο το σπίτι κλαδιά από ελιά για να μην πειράξουν τα προϊόντα που είχαν στις αποθήκες τους.

Σύμφωνα,με την παράδοση, οι καλικάντζαροι οι δαιμονικές αυτές μορφές ζούσαν στα έγκατα της γης και κατά τη διάρκεια του χρόνου πριονίζουν το δέντρο της γης.

Σύμφωνα με τον ίδιο μύθο, η γη είναι τοποθετημένη πάνω σ’ ένα μεγάλο κορμό δέντρου.

Οι καλικάντζαροι, αυτά τα ξωτικά λοιπόν, βρίσκονται κάτω από τη γη και προσπαθούν όλο το χρόνο να πριονίσουν τον κορμό του δέντρου και να ρίξουν κάτω τη γη, να γκρεμίσουν δηλαδή τη γη και να καταστρέψουν τον κόσμο.